Mục Lục | Tựa | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14

TỔNG KẾT

Đề nghị có thể gọi là táo bạo trong tập sách này là đưa vào chương trình giáo dục ngay từ cấp tiểu học một số sách chữ Nho cũng như sự học chữ Nho. Táo bạo vì đã từ ít chục năm nay không mấy ai nghĩ đến chữ Nho nữa, và hầu hết đã coi đó như một cái học lỗi thời. Chính vì hiểu tâm trạng đó nên chúng tôi rất ngần ngại khi viết tập sách này và đã phải sửa soạn tâmlý bằng hai tập đi trước là “Triết lý giáo dục” và “Định hướng văn học” để cho đề nghị trên không đến nỗi bị coi là quá lạ lẫm. Sở dĩ chúng tôi dám đưa ra đề nghị trên vì không tìm thấy lối thoát cho nền giáo dục hiện nay.  

Trước hết cần giáo dục phải có một chủ lực để quy kết mọi kiến thức lẻ tẻ, thiếu nó giáo dục không còn phải là giáo dục, nghĩa là người đi học chỉ thâu thái được những mớ kiến thức và những sự kiện lẻ tẻ tản mát mà Jung kêu là atomisé (xem Avenir p.69) tức không quy tụ vào một toàn thể sống động, người học xong thiếu một cơ cấu ý thức nên không biết hướng về đâu trong cuộc sống tu thân cũng như gia đình và xã hội và do đó bản lãnh của người học xong vẫm bị yếu đuối rã rượi. Làm sao khác được khi ngày nay tin tức cũng như các học thuyết, các ý hệ được báo chí, radio, tivi tung ra cùng khắp làm thành những đợt sóng đập vào tai óc, nếu không có một mái nhà tâm linh thì sẽ bị lôi kéo nay chiều này, lâu sau chiều kia, thiếu một trụ để y cứ thì làm sao bản lãnh chẳng bị yếu nhược rồi băng hoại dần. Con người thời đại trở nên nhu nhược dễ biến thành trò chơi cho mọi cuộc tuyên truyền là do đó.  

Đứng về phương diện quốc gia cũng vậy, khi không có được một đạo sống, một cơ cấu tinh thần cho mọi người dân y cứ thì sẽ yếu dần để rồi tàn rụi: cái luật thiên nhiên là thế. Bởi chưng từ lúc nền giáo dục quốc gia không đưa ra một đường hướng thì mạnh ai nấy liệu: mỗi người theo mỗi ngã làm sao nước còn đủ mạnh. Mà mạnh là điều thiết yếu: ngày nay muốn sống còn một nước phải mạnh. Càng những nước nhược tiểu đứng bên cạnh những nước khổng lồ như trường hợp nước ta lại càng cần mạnh hơn nữa. Thế mà yếu tố sâu xa làm cho dân một nước được mạnh mẽ, trường tồn chính là yếu tố tâm linh. Lớn lao như Mông Cổ với những đất đai chinh phục rộng như xưa nay chưa nước nào bì kịp, vậy mà ngày nay không còn, chỉ vì thiếu một nền văn hóa chủ lực. Nhỏ như Do Thài phiêu bạt xa quê nước bao thế kỷ mà nay vẫn còn là một nước, một dân là vì có một bộ sách của dân tộc làm nền tảng quy tụ cho mọi người. Đấy là điều cần được chúng ta phải suy nghĩ nếu muốn sống còn. Huống chi đó cũng là nét đặc trưng của Đông Phương.

Các nước Tây phương mạnh vì cơ cấu tổ chức chính trị kinh tế mạnh, còn bên Viễn Đông mạnh về lý tưởng, về văn hóa, ngày nay dầu ta phải theo Tây để tổ chức cho nước mạnh nhưng cũng không nên vì đó mà nhãng bỏ phần tâm linh của truyền thống. Muốn cho nước mạnh về cả mặt tinh thần thì chương trình giáo dục phải đưa ra một đạo lý, một nền tảng tâm linh. Nền tảng tâm linh đó đối với nước ta không thể là chi khác hơn là Nho giáo. Nho giáo là một đạo sống của nước ta từ ngày khai quốc, và đã cùng tổ tiên ta trải qua hết các chặng thịnh suy vinh nhục, nên đã để ấn tích sâu đậm lại trên tâm thức cũng như nếp sống, lối cảm nghĩ, văn chương học thuật của chúng ta. Nếu không có lý do nghiêm nghị thì nhất định không nên thải bỏ, chỉ nên làm thế khi nó ngãng đường tiến hóa. Vậy hỏi Nho giáo có ngãng trở chăng? Thưa ngoài một số yếu tố lạc hậu hết hợp thời, nhưng xét kỹ toàn là do các đời sau đưa vào, còn khi nghiên cứu tới nguồn gốc, tới Việt Nho thì trái lại thấy nó tỏ ra là một nền văn hóa siêu thời gian tức nó không cổ hay kim nên vẫn còn khả năng đáp ứng được đúng nhu cầu của con người hiện đại, tức là người nay đang cần một nền đạo lý thiết thực cho thâm tâm, một nền triết lý cụ thể không xa lìa đời sống, thích ứng với điều kiện của nước, đồng thời lại giúp thâu nhận những tiến bộ mới của nhân loại từ bốn phương đưa tới. Vì thế khi gỡ bỏ một số yếu tố lỗi thời do Hán Nho, Thanh Nho đưa vào thì Nho giáo nguyên thủy chính là đạo lý thuận lợi hơn hết cho chúng ta. Chúng ta sẽ coi mấy sách Nho như mỏ quý chứa không biết cơ man nào là kinh nghiệm sống đã được chắt lọc và kết tinh lại trong những câu nói bia kí năm đó như những thoi vàng làm vốn liếng cho muôn thế hệ, còn triết lý phát huy từ đó ví được với ký nghệ nặng có nhiệm vụ khai quật và thanh lọc những quặng kim để làm ra những thoi sắt thép tốt đặng cho văn hóa làm đồ dùng là văn chương, văn nghệ, tiểu thuyết, văn thơ, tuồng kịch… Được như thế tất cả mọi ngành văn hóa cũng như giáo dục mới có nơi quy kết như cùng mọc lên từ đất Tổ, hút mầu từ đó và cùng đưa thêm chất mới về để tăng trưởng vốn liếng tiền nhân trối lại làm cho di sản thiêng liêng của quê nước trở nên phong phú và vẫn mạnh mẽ. Đấy là một điều tối cần để cứu quốc và đưa nền giáo dục hiện nay ra khỏi ngõ cụt. Gọi là ngõ cụt vì một đàng sự học hành mỗi năm mỗi mở rộng, trường sở mọc lên khắp nơi và mỗi khi Bộ Quốc gia giáo dục lên sổ thành tích thì ta thấy số lớp thêm vượt bực, ấy thế mà tại sao ai cũng kêu là văn hóa giáo dục càng ngày càng xuống dốc, mà điều đó có thật. Tại sao lại có sự mâu thuẫn như vậy? Chúng tôi cho rằng vì còn thiếu chiều dọc tâm linh, mới chỉ có chiều ngang là học vấn. Nên dầu có tiến bộ đi nữa trong những phạm vi khác như các nước Tây phương thì cũng vẫn sa đọa. Chỉ thoát ra khỏi ngõ bí ngày nào bộ văn hóa giáo dục đưa ra một cơ sở tinh thần, một chủ đạo, một hướng sống. Đó là một điều chưa một nước nào trong thế giới tự do đã làm được. Cho nên hiện nay không một nước nào mà không bị sa đọa trong nền giáo dục và văn hóa mặc dù hội họp liên miên, các sách giáo dục xuất bản ngập chợ, nhưng chỉ xoay quanh phương pháp:

Hành chánh  

Thành công

Còn điểm then chốt là chủ đạo thì chưa nhúc nhích được bước nào. Mấy tiếng tự do, dân chủ, dân tộc, nhân phẩm con người… không phải là chủ đạo, đó mới là những nguyện vọng mà bất cứ ai cũng nói lên được nên chỉ có một nội dung hết sức mông lung, hàm hồ, chỉ mới vừa đủ để làm mấy bài diễn văn, viết dăm ba cột báo, tất cả còn ở đợt chung chung nghĩa là chưa quá đợt hô hào, cùng lắm mới là đợt dự phóng. Còn lâu lắm mới trở thành một cơ cấu. Nói đến cơ cấu là buộc phải có một số định đề, một hệ thống nguyên lý với những chủ trương then chốt v.v… nói cụ thể cho dễ hiểu, muốn có một cơ sở tinh thần thì cần phải có sách kinh, truyện làm căn bản, rồi có triết lý làm rường cột, có văn chương làm trang sức, cũng như cần những biểu tượng thể chế, lễ tục và một số chiến sĩ mà đời sống hợp với thể chế và những biểu tượng kia để minh họa và cụ thể hóa thêm đạo lý. Có thế mới trở nên một chủ đạo đủ hiệu nghiệm hướng dẫn đời sống tâm linh con người cũng như vận hệ của quê nước, mà không còn chỉ là những câu nói bâng qươ hay cùng lắm là một ý hệ. Chính ở chỗ này mà các nước cộng sản hơn thế giới tự do, hơn vì với ý hệ thì nước đã có chỗ quy tụ nên mạnh mẽ, có một mặt trận văn hóa. Tuy nhiên chúng ta không nên có một ý hệ vì với ý hệ người ta mạnh nhưng mạnh cho đảng, còn cho nước cho nhà, cho thân tâm thì hầu như chẳng được gì. Ngược lại, nếu ta thiết lập nổi một chủ đạo thì sẽ đem lại mạnh mẽ không những cho nước mà còn cho nhà và cho cả thân tâm của mỗi con người. Điều này hiện chưa đâu hiện thực nổi nên dẫu cho có giàu sang, khoa học tiến bộ như Âu Mỹ cũng vẫn đành ngồi chịu trận với một thứ “giáo dục không bản chất, không chủ lực” nghĩa là thực không phải là giáo dục mà chỉ là học vấn suông sẻ, có dễ tính mà gọi là giáo dục là văn hóa, thì cũng chỉ là lạm dụng danh nghĩa, trong thực tế thì chỉ có giáo dục, khi hiểu dục là nuôi dưỡng tài bồi cho cái giáo là cái cơ sở tinh thần. Đã có cái đó chưa để mà nuôi? “Prius est esse quam esse tale?” (trước hết phải có rồi mới có kiểu này kiểu nọ kia khác). Vậy nếu không có và không nuôi thì làm sao mà hóa theo nghĩa đúng văn là cảm hóa, để biến hóa đặng tiến hóa. Tiến đi đâu, hướng về mô thức nào mà dám bảo là hóa. Tất cả chỉ là văn học, nghệ thuật, văn chương rồi cứ gọi ẩu là văn hóa, sau đó than trời trách đất là văn hóa giáo dục xuống dốc! Đã có ở đâu mà xuống dốc được? Cái trò chơi chữ nguy hiểm này phải kể là một xa xỉ phẩm và nên dành lại cho các nước giàu mạnh, không nên đưa vào nước nghèo túng lại đang phải chống giặc xâm lăng, một thứ giặc có cả ý hệ nên cũng phải chiến đấu trên cả cương vị ý hệ chủ đạo… Muốn như thế thì cần phải có một nền văn hóa trung thực. Và chúng ta có điều đó ngày nào chúng ta có một chủ đạo. May mắn thay chủ đạo đó chúng ta đã được tổ tiên trối lại cho phần lớn tức là các kinh các truyện và một hệ thống tiêu biểu rất đồ sộ chúng ta chỉ cần xây dựng thêm một truyện mới, tức một nền triết lý mới hơn cho cảm quan thời đại là ổn. Điều này sẽ được làm cách liên tục và chính trong ý hướng đó chúng tôi đã thử đề ra một nền triết lý an vi trình bày trong một số sách như Cửa Khổng, Nhân Bản, Chữ Thời, Tâm Tư và còn một số quyển nữa. Lẽ ra tập này chỉ ra cuối cùng thì lúc ấy độc giả mới nhận ra ý nghĩa đầy đủ của việc đưa Nho giáo vào chương trình. Nhưng vì vấn đề sửa đổi chương trình giáo dục cũng như văn hóa trở nên hết sức khẩn trương y như việc cứu quốc và kiến quốc, để lâu một ngày là yếu thêm một độ, vì thế mà chúng tôi phải đốt giai đoạn rất mong được độc giả lưu tâm nghiên cứu, nhất là những vị có nhiệm vụ thiết lập chương trình giáo dục. Tuy chưa viết được hết, nhưng mấy quyển trên đã đủ tỏ khả năng thâu hóa của Nho giáo rất lớn lao. Mà thâu hóa mạnh là sống mạnh, nên đưa Nho giáo trở lại chương trình giáo dục tức là bơm vào một luồng sinh khí mới mẻ và hết sức mạnh mẽ. Nếu có nhận ra được điều đó mới trông các vị dám vượt qua bước khó khăn nhất hiện nay là chấp nhận sự đưa Nho giáo trở lại chương trình giáo dục. Khó khăn vì thế hệ đang lãnh đạo giáo dục cũng như văn hóa chỉ còn rất ít người đã học Nho, nên rất hiếm người biết đến Nho. Hay tệ hơn nữa tưởng mình biết Nho mà kỳ thực chỉ là nghe qua về những cái hủ hại của Nho hay cùng lắm là biết chữ Nho, luân lý Nho, Hán Nho. Còn biết đạo lý Nho thì thật là họa hiếm. Vì thế đó là trở ngại đầu, trở ngại thuộc lý. Đã vậy một khi chấp nhận Nho vào chương trình thì rồi đây thế hệ trẻ sẽ khác thế hệ hiện đại ở chỗ biết chữ Nho. Đó lại là một cái phiền hà mới thuộc tâm lý… Vì nhiều lý do như thế nên việc đề nghị đưa Nho giáo vào chương trình nếu không bị coi là kỳ thì cũng khó hội đủ thăm thuận. Tuy nhiên nếu không nhận Nho giáo thì không biết phải làm thế nào. Chúng tôi mong rằng trong những vấn đề hệ trọng đến mọi người cũng như vận hội tổ quốc phải được quyết định theo tiền đồ của đất nước, của con cháu chúng ta, chứ không bị bóp méo vì tự ái của một thế hệ đã bị ngoại bang tách khỏi chủ đạo dân tộc. Chủ đạo ấy đã hướng dẫn tổ tiên ta qua cả từng trăm thế hệ, vì thế chúng tôi không nói đưa vào nhưng nói đưa Nho giáo trở lại chương trình là muốn nhấn mạnh đây không phải là một việc lập dị mà là nối lại dòng truyền thống tâm linh cố cựu mới bị ngoại bang cắt đứt ra có một thế hệ và nay ta đòi lại, lấy lại nền độc lập trên cả phương diện giáo dục và văn hóa, và sự thâu hồi nền độc lập tinh thần này lại rất thiết yếu cho chúng ta, chúng ta muốn sống còn chứ không vì óc bài ngoại chi hết. Vì thế chúng tôi cầu ước cho thế hệ này có đủ can đảm vượt qua mấy khó khăn tế nhị để đưa con em về với đại gia đình dân tộc.